تشخیص سرطان رحم برای فردی که پس از یائسگی دچار خونریزی شده یا نتیجه سونوگرافی غیرطبیعی دارد، دغدغه‌ای جدی است. آیا سونوگرافی به‌تنهایی پاسخ را مشخص می‌کند یا نمونه‌برداری هم لازم است؟ پاسخ به سن، علائم و نتیجه بررسی‌های اولیه بستگی دارد. در این مقاله، کاربرد و محدودیت هر روش را توضیح می‌دهیم تا بدانید از مسیر تشخیص چه انتظاری داشته باشید.
روش های تشخیص سرطان رحم
برای بررسی احتمال سرطان رحم، پزشک ابتدا درباره خونریزی، سن، سابقه پزشکی و عوامل خطر سؤال می‌کند. سپس بر اساس شرایط فرد، معاینه، سونوگرافی یا نمونه‌برداری را پیشنهاد می‌دهد. تصویربرداری به یافتن ناحیه مشکوک و ارزیابی گسترش بیماری کمک می‌کند، اما تأیید قطعی سرطان آندومتر به بررسی بافت در آزمایشگاه پاتولوژی وابسته است.
معاینه لگن
در معاینه لگن، پزشک واژن و دهانه رحم را بررسی می‌کند و با لمس، اندازه و وضعیت رحم و تخمدان‌ها را ارزیابی می‌کند. این معاینه به شناسایی بعضی علت‌های خونریزی یا توده‌های قابل لمس کمک می‌کند. با این حال، طبیعی بودن آن سرطان آندومتر را رد نمی‌کند؛ چون تغییرات داخل رحم اغلب با معاینه قابل مشاهده نیستند.
سونوگرافی ترانس واژینال رحم
در سونوگرافی ترانس واژینال، پروب باریکی در واژن قرار می‌گیرد تا از رحم و ضخامت پوشش داخلی آن، یعنی آندومتر، تصویر تهیه شود. در خونریزی پس از یائسگی، آندومتر با ضخامت ۴ میلی‌متر یا کمتر در شرایط مناسب، احتمال سرطان را بسیار پایین نشان می‌دهد. با وجود خونریزی مداوم یا عودکننده، حتی در صورت نازک بودن آندومتر، بررسی بیشتر لازم است. پیش از یائسگی نیز ضخامت آندومتر با چرخه قاعدگی تغییر می‌کند و تفسیر آن به‌تنهایی کافی نیست.
نمونه برداری آندومتر (بیوپسی رحم)
در بیوپسی آندومتر، پزشک با ابزار باریکی که از دهانه رحم عبور می‌دهد، مقدار کمی از پوشش داخلی رحم را برمی‌دارد. این کار اغلب در مطب انجام می‌شود و هنگام آن گرفتگی شبیه درد قاعدگی احساس می‌شود. نمونه برای بررسی سلول‌های غیرطبیعی به پاتولوژی فرستاده می‌شود. اگر بافت کافی به دست نیاید یا خونریزی با وجود پاسخ طبیعی ادامه پیدا کند، پزشک بررسی تکمیلی را پیشنهاد می‌دهد.
هیستروسکوپی رحم
هیستروسکوپی با دوربین باریکی انجام می‌شود که از راه واژن و دهانه رحم وارد حفره رحم می‌شود. پزشک با این روش داخل رحم را می‌بیند و در صورت وجود ناحیه مشکوک، از همان محل نمونه برمی‌دارد. این روش به‌ویژه هنگام خونریزی ادامه‌دار، نمونه‌برداری ناکافی یا شک به ضایعه موضعی مانند پولیپ مفید است. نوع بی‌حسی یا بیهوشی به شرایط بیمار و برنامه انجام آن بستگی دارد.
کورتاژ تشخیصی رحم (D&C)
در کورتاژ تشخیصی، دهانه رحم به اندازه لازم باز می‌شود و پزشک با ابزار مناسب از پوشش داخلی رحم نمونه جمع‌آوری می‌کند. این کار گاهی همراه هیستروسکوپی و در شرایطی انجام می‌شود که بیوپسی مطب کافی نبوده یا به نتیجه روشنی نرسیده است. کورتاژ به بی‌حسی یا بیهوشی نیاز دارد و خطرهای نادری مانند عفونت، خونریزی یا آسیب به دیواره رحم دارد. نتیجه تشخیصی پس از بررسی بافت مشخص می‌شود.
آزمایش پاتولوژی بافت رحم
پاتولوژیست نمونه به‌دست‌آمده از بیوپسی یا کورتاژ را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند. این بررسی مشخص می‌کند که سلول‌ها طبیعی هستند، تغییرات پیش‌سرطانی دارند یا سرطانی شده‌اند. در صورت تشخیص سرطان، نوع بافت‌شناسی و گاهی درجه آن نیز گزارش می‌شود؛ درجه به میزان تفاوت سلول‌ها با سلول‌های طبیعی اشاره دارد. پاسخ پاتولوژی پایه تصمیم‌گیری درباره بررسی‌های بعدی و درمان است.
آزمایش خون و بررسی نشانگر توموری CA-125
آزمایش خون به ارزیابی وضعیت عمومی، کم‌خونی ناشی از خونریزی و آمادگی برای درمان کمک می‌کند. CA-125 ماده‌ای است که سطح آن در برخی بیماران افزایش می‌یابد، اما در بیماری‌های غیرسرطانی نیز بالا می‌رود و در بسیاری از مبتلایان طبیعی است. بنابراین برای غربالگری یا تأیید سرطان آندومتر به‌تنهایی مناسب نیست. پزشک در موارد انتخاب‌شده از آن برای ارزیابی بیماری یا پیگیری استفاده می‌کند.
ام آر آی لگن
ام‌آر‌آی لگن تصاویر دقیقی از رحم و بافت‌های اطراف فراهم می‌کند و در موارد انتخاب‌شده برای برآورد عمق ورود تومور به عضله رحم یا درگیری دهانه رحم به کار می‌رود. این اطلاعات به برنامه‌ریزی درمان کمک می‌کند، اما جایگزین نمونه‌برداری نیست. پیش از انجام آن باید وجود ضربان‌ساز، قطعات فلزی یا مشکلات کلیوی را به مرکز تصویربرداری اطلاع دهید؛ زیرا گاهی از ماده حاجب استفاده می‌شود.
سی تی اسکن برای بررسی گسترش سرطان رحم
سی‌تی‌اسکن با پرتو ایکس از بخش‌های مختلف بدن تصویر می‌گیرد. پزشک بر اساس نوع و احتمال گسترش تومور، از آن برای بررسی غدد لنفاوی یا اندام‌هایی مانند ریه و نواحی شکم و لگن استفاده می‌کند. این روش برای همه بیماران ضروری نیست و توده‌های بسیار کوچک را هم همیشه نشان نمی‌دهد. در صورت سابقه حساسیت به ماده حاجب یا بیماری کلیوی، پیش از تصویربرداری به پزشک اطلاع دهید.
پت اسکن (PET-CT)
در PET-CT، اطلاعات مربوط به فعالیت متابولیک با تصاویر سی‌تی‌اسکن ترکیب می‌شود تا نواحی مشکوک در بدن بهتر بررسی شوند. این روش در شرایط انتخاب‌شده، از جمله شک به عود یا گسترش بیماری، به تصمیم‌گیری کمک می‌کند. التهاب نیز گاهی باعث نتیجه مشکوک می‌شود و ضایعات کوچک ممکن است دیده نشوند. بنابراین نتیجه باید در کنار سایر یافته‌ها تفسیر شود و برای تشخیص اولیه همه بیماران لازم نیست.
آزمایش های مولکولی و ژنتیکی تومور
آزمایش‌های مولکولی روی بافت تومور ویژگی‌هایی مانند وضعیت پروتئین‌های ترمیم‌کننده خطاهای DNA یا MMR را بررسی می‌کنند. نتیجه به طبقه‌بندی تومور، برآورد خطر و انتخاب بعضی درمان‌ها کمک می‌کند. اختلال در این آزمایش‌ها گاهی نیاز به بررسی سندرم لینچ، یک زمینه ارثی افزایش خطر سرطان، را مطرح می‌کند. آزمایش تومور با آزمایش ژنتیک ارثی تفاوت دارد و تصمیم درباره مشاوره ژنتیک را پزشک می‌گیرد.
بهترین روشهای تشخیص سرطان رحم کدام اند؟
بهترین انتخاب، یک آزمایش ثابت برای همه افراد نیست. اگر هدف تأیید یا رد سرطان آندومتر باشد، بررسی پاتولوژی نمونه بافت نقش اصلی را دارد؛ در حالی که سونوگرافی در برخی بیماران برای ارزیابی اولیه مناسب است. روشهای تشخیص سرطان رحم بر اساس سن، وضعیت یائسگی، شدت علائم، عوامل خطر و نتیجه آزمایش‌های قبلی انتخاب می‌شوند.
| روش | کاربرد اصلی | مزیت | محدودیت |
|---|---|---|---|
| سونوگرافی ترانس واژینال | ارزیابی اولیه رحم و ضخامت آندومتر | بدون جراحی و کمک‌کننده در انتخاب بررسی بعدی | نوع سلول‌ها را مشخص نمی‌کند و به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست |
| بیوپسی آندومتر | تهیه بافت برای تشخیص | اغلب قابل انجام در مطب | گاهی نمونه ناکافی است یا ضایعه موضعی در نمونه دیده نمی‌شود |
| هیستروسکوپی همراه نمونه‌برداری | دیدن داخل رحم و نمونه‌گیری از ناحیه مشکوک | کمک به بررسی ضایعات موضعی | تهاجمی‌تر از سونوگرافی است و گاهی به بیهوشی نیاز دارد |
| ام‌آر‌آی، سی‌تی یا PET-CT | بررسی گسترش بیماری در موارد انتخاب‌شده | کمک به برنامه‌ریزی درمان | جایگزین پاتولوژی نیست و برای همه بیماران لازم نیست |
برای نمونه، در فردی با خونریزی پس از یائسگی، پزشک بر اساس شرایط از سونوگرافی یا نمونه‌برداری شروع می‌کند. اگر خونریزی تکرار شود، حتی پاسخ اولیه اطمینان‌بخش نیز همیشه پایان بررسی نیست. دکتر فرزاد واقف داوری تأکید می‌کند که انتخاب مسیر تشخیصی باید با توجه به شرح حال و نتیجه بررسی‌ها برای هر بیمار انجام شود.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیه می گیریم، تشخیص سرطان رحم با بررسی علائم و انتخاب آزمایش متناسب با شرایط فرد آغاز می‌شود. سونوگرافی اطلاعات مهمی درباره رحم می‌دهد، اما برای تأیید سرطان آندومتر، نمونه بافت باید در پاتولوژی بررسی شود. هیستروسکوپی و تصویربرداری‌های پیشرفته نیز در موقعیت‌های مشخص به تکمیل ارزیابی کمک می‌کنند. اگر خونریزی غیرطبیعی، به‌خصوص پس از یائسگی، دارید، برای بررسی به پزشک مراجعه کنید. دکتر فرزاد واقف داوری می‌تواند بر اساس شرح حال و نتایج آزمایش‌ها درباره مسیر بعدی ارزیابی راهنمایی‌تان کند.
