سرطان کبد یکی از مهمترین و در عین حال نگران کننده ترین بیماری های بدخیم دستگاه گوارش محسوب می شود. این نوع سرطان به ویژه زمانی که به صورت اولیه از خود کبد منشا می گیرد، معمولا به صورت «کارسینوم سلول های کبدی» یا Hepatocellular Carcinoma شناخته می شود. HCC از سلول های اصلی کبد به نام هپاتوسیت ها آغاز می شود؛ سلول هایی که مسئول انجام وظایف حیاتی مانند تولید صفرا، متابولیسم مواد غذایی و سم زدایی از بدن هستند. اما چه عواملی باعث می شوند که این سلول های حیاتی به سلول های سرطانی تبدیل شوند؟ در این مقاله به بررسی کامل سرطان کبد، دلایل بروز، علائم، عوامل خطر، روشهای پیشگیری، تشخیص و درمان آن می پردازیم پس با ما همراه باشید.
سرطان کبد چیست؟
سرطان کبد یکی از بیماری های جدی و خطرناک بوده که مستقیما از سلول های خود کبد منشا می گیرد. این اندام حیاتی که در قسمت بالایی و راست شکم، درست زیر دیافراگم و بالای معده قرار دارد، نقش مهمی در تنظیم متابولیسم، دفع سموم، و تولید صفرا ایفا می کند. وقتی عملکرد سلول های کبدی مختل شود و رشد غیرطبیعی آنها آغاز شود، امکان بروز توده های سرطانی وجود دارد.
شایع ترین نوع این بیماری، کارسینوم هپاتوسلولار (HCC) است که از هپاتوسیت ها یا همان سلول های اصلی کبدی منشا می گیرد. البته، اشکال نادرتری از سرطان کبد نیز وجود دارند از جمله کلانژیو کارسینوم داخل کبدی که از مجاری صفراوی منشا می گیرد و هپاتوبلاستوما که بیشتر در کودکان دیده می شود.
علائم سرطان کبد
سرطان کبد به ویژه نوع شایع آن یعنی کارسینوم سلول های کبدی (HCC) یکی از خطرناک ترین انواع سرطان های گوارشی بوده که اغلب در افرادی با سابقه بیماری های مزمن کبدی مانند سیروز دیده می شود. این بیماری در مراحل اولیه خاموش و بی علائم است اما با پیشرفت آن، علائم به تدریج بروز می کنند. از آنجا که این علائم مشابه نشانه های بیماری های دیگر به ویژه سیروز باشند، تشخیص به موقع آن از اهمیت بالایی برخوردار است. به طور کلی علائم این بیماری به شرح زیر است:
- تورم شکم
- تهوع و استفراغ
- ضعف عمومی و خستگی
- درد در قسمت بالای شکم
- کاهش یا از دست دادن اشتها
- کاهش وزن بدون دلیل مشخص
- زردی پوست و چشم ها (یرقان)
- تغییر رنگ مدفوع به سفید یا گچی
- وجود توده یا برجستگی در ناحیه شکم
بیشتر بخوانید: سرطان معده چیست؟
علل بروز سرطان کبد
علت دقیق بروز سرطان کبد به ویژه نوع رایج آن یعنی کارسینوم سلول های کبدی (HCC)، همیشه مشخص نیست اما در اغلب موارد این بیماری در افرادی دیده می شود که به آسیب های مزمن کبدی دچار هستند؛ به ویژه کسانی که سال ها از سیروز ناشی از هپاتیت B یا C مزمن رنج برده اند. در واقع، شرایط التهابی و مزمن در بافت کبد، زمینه ساز ایجاد تغییرات ژنتیکی در سلول های کبدی می شود که این تغییرات آغازگر فرآیند سرطانی می باشند.
سرطان کبد زمانی ایجاد می شود که سلول های کبد (هپاتوسیت ها) دچار جهش های ژنتیکی در DNA خود می شوند. DNA، مسئول هدایت فرآیندهای طبیعی سلول از جمله رشد، تقسیم و مرگ سلولی است. وقتی این دستورالعمل های ژنتیکی دچار اختلال می شوند، سلول ها به شکل غیرقابل کنترل تقسیم شده و از بین نمی روند. نتیجه این فرآیند، تشکیل توده ای سرطانی یا تومور است که به بافت های اطراف نفوذ کرده و حتی از طریق جریان خون یا لنف به سایر اندام ها گسترش می یابد. مهمترین دلایل بروز سرطان کبد عبارتند از:
- سیگار کشیدن طولانی مدت
- دیابت نوع 2 و چاقی مفرط
- کبد چرب غیرالکلی (NAFLD)
- مصرف زیاد و طولانی مدت الکل
- عفونت مزمن با ویروس هپاتیت B یا C
- قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سرطان زا
- بیماری های ارثی مانند هموکروماتوز یا ویلسون
- سیروز کبدی (ناشی از مصرف مزمن الکل، هپاتیت، یا بیماری های کبدی ژنتیکی)
- قرار گرفتن در معرض آفلاتوکسین ها (سمی تولید شده توسط کپک های موجود در غذاهای آلوده مانند بادام زمینی یا ذرت)
عوامل خطر بروز کانسر کبد
عوامل متعددی وجود دارند که خطر ابتلا به سرطان اولیه کبد به ویژه کارسینوم سلول های کبدی (HCC) را افزایش می دهند. آگاهی از این عوامل نقش موثری در پیشگیری، تشخیص زودهنگام و کاهش احتمال ابتلا دارد. در ادامه به مهمترین عوامل خطر سرطان کبد اشاره می نماییم:
- سن بالا: این بیماری بیشتر در افراد میانسال و سالمند مشاهده می شود.
- دیابت نوع 2: افراد دیابتی در مقایسه با دیگران بیشتر در معرض ابتلا به سرطان کبد هستند.
- بیماری های ارثی کبدی: مانند هموکروماتوز (تجمع بیش از حد آهن در بدن) و بیماری ویلسون (تجمع مس در کبد).
- چاقی مفرط: چاقی با افزایش خطر کبد چرب و سیروز همراه است و به طور غیرمستقیم خطر سرطان را افزایش می دهد.
- عفونت مزمن با ویروس هپاتیت B یا C: یکی از مهمترین عوامل زمینه ساز سرطان کبد، عفونت های ویروسی مزمن است.
- سیگار کشیدن: استفاده مکرر از دخانیات احتمال بروز سرطان کبد به ویژه در افراد دارای عوامل خطر دیگر را افزایش می دهد.
- سیروز کبدی: وضعیتی پیشرونده و غیرقابل برگشت است و ایجاد بافت اسکار در کبد، صرف نظر از علت آن، احتمال بروز سرطان را افزایش می دهد.
- مصرف مداوم و زیاد الکل: مصرف طولانی مدت الکل باعث آسیب تدریجی و شدید به بافت کبد شده و احتمال بروز سیروز و در نتیجه سرطان را بالا می برد.
- کبد چرب غیرالکلی (NAFLD یا MASLD): این بیماری ناشی از تجمع چربی در کبد بوده و به ویژه در افراد مبتلا به چاقی یا دیابت زمینه ساز سرطان می باشد.
- قرار گرفتن در معرض آفلاتوکسین ها: این سموم توسط قارچ هایی تولید می شوند که روی مواد غذایی مانند غلات و آجیل های نگهداری شده در شرایط نامناسب رشد می کنند.
بیشتر بخوانید: سرطان رحم چیست؟
روشهای پیشگیری از سرطان کبد
برای کاهش احتمال ابتلا به سرطان کبد، رعایت چند اصل کلیدی و انجام اقدامات پیشگیرانه بسیار موثر می باشد. مهمترین راهکارهای پیشگیری از این عارضه به شرح زیر است:
- از تزریق دارو با سرنگ مشترک یا آلوده اجتناب کنید؛ استفاده از سرنگ استریل و یکبار مصرف ضروری است.
- از مصرف داروهای غیرقانونی تزریقی خودداری کنید؛ این یکی از راه های اصلی انتقال ویروس هپاتیت C است.
- وزن بدن را در محدوده سالم نگه دارید؛ چاقی با بروز کبد چرب و سیروز مرتبط است و خطر ابتلا را بالا می برد.
- نوشیدن الکل را محدود کنید؛ مصرف بیش از حد الکل به مرور زمان باعث آسیب کبد و افزایش خطر سرطان می شود.
- از رابطه جنسی محافظت نشده با شریک های نامطمئن پرهیز کنید؛ استفاده از کاندوم مانع انتقال ویروس هپاتیت C می شود.
- علیه ویروس هپاتیت B واکسینه شوید؛ این واکسن ایمن و موثر است و به طور چشمگیری از بروز هپاتیت و سرطان کبد جلوگیری می کند.
هنگام خال کوبی یا پیرسینگ، مراکز معتبر و بهداشتی را انتخاب کنید؛ تجهیزات غیر استریل ممکن است ناقل ویروس های خطرناک باشند. - عفونت های هپاتیت B و C را جدی بگیرید و برای درمان دارویی به پزشک مراجعه کنید؛ کنترل این بیماری ها احتمال بروز سرطان را کاهش می دهد.
- در صورت ابتلا به بیماری های کبدی، تحت نظر پزشک باشید و درمان را به موقع پیگیری کنید؛ کنترل بیماری های زمینه ای مهمترین گام پیشگیری است.
روشهای تشخیص سرطان کبد
تشخیص به موقع سرطان سلول های کبدی (کارسینوم هپاتوسلولار یا HCC) نقش بسزایی در افزایش احتمال درمان موفق دارد. این نوع سرطان در افرادی که پیش زمینه بیماری های مزمن کبدی دارند ایجاد می شود و ممکن است تا مدت ها بدون علائم باقی بمانند. از همین رو، پزشک برای تشخیص دقیق از روشهای متعددی به صورت ترکیبی استفاده می کنند تا هم وجود سرطان را تایید و هم میزان گسترش آن را ارزیابی کنند. روشهای تشخیص سرطان کبد عبارتند از:
- سونوگرافی
- ام آر آی (MRI)
- پت اسکن (PET)
- سی تی اسکن (CT)
- معاینه بالینی و بررسی سابقه پزشکی
- آزمایش خون برای بررسی عملکرد کبد
- تست های خونی مارکر تومور مانند AFP
- بیوپسی کبد با سوزن برای نمونه برداری از توده مشکوک
- مرحله بندی سرطان بر اساس اندازه، محل و گسترش تومور (از مرحله ۰ تا مرحله D)
بیشتر بخوانید: جراحی حفظ پستان با روش انکوپلاستی
روشهای درمان سرطان کبد
کانسر کبد یکی از شایع ترین انواع سرطان ها بوده که اغلب در زمینه بیماری های مزمن کبدی مانند سیروز یا عفونت های ویروسی (هپاتیت B یا C) شکل می گیرد. انتخاب روش درمانی برای این بیماری به عوامل متعددی از جمله اندازه و محل تومور، میزان پیشرفت سرطان، عملکرد باقی مانده کبد، وضعیت عمومی بیمار و وجود بیماری های زمینه ای بستگی دارد. به طور کلی روش های درمانی سرطان کبد به شرح زیر است:
- کرایو ابلیشن (Cryoablation)
- ایمونوتراپی (Immunotherapy)
- پرتودرمانی (Radiation therapy)
- درمان هدفمند (Targeted therapy)
- پیوند کامل کبد (Liver transplantation)
- رادیو آمبولیزاسیون (Radioembolization)
- شیمی آمبولیزاسیون (Chemoembolization)
- رادیوفرکوئنسی ابلیشن (Radiofrequency ablation)
- جراحی برداشت بخشی از کبد (Partial hepatectomy)
بیشتر بخوانید: سرطان مجاری صفراوی چیست؟
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، کانسر کبد یکی از جدی ترین و پیچیده ترین بیماری های کبدی بوده که در زمینه مشکلات مزمن مانند سیروز، کبد چرب یا عفونت های ویروسی مزمن ایجاد می شود. تشخیص به موقع و دقیق، نقش اساسی در اثربخشی درمان دارد و شانس کنترل بیماری یا حتی درمان قطعی را افزایش می دهد. از سوی دیگر، انتخاب روش درمانی باید متناسب با شرایط فردی بیمار، مرحله پیشرفت سرطان، عملکرد کبد و سایر عوامل بالینی انجام شود. با توجه به اهمیت تصمیم گیری دقیق و چندجانبه در مدیریت این سرطان، مشورت با متخصصان مجرب در این زمینه ضروری است. دکتر فرزاد واقف داوری، فوق تخصص جراحی سرطان با تجربه فراوان در درمان انواع تومورهای کبدی و انجام جراحی های پیچیده توانسته راهنمایی دقیق و علمی برای بیماران در مسیر تشخیص و درمان موثر ارائه دهد.
